|
اُرکستر( orchestre ) ارکستر به گروهي از نوازندگان سازهاي گوناگون گفته مي شودکه زير نظر رهبر ارکستر يک قطعه موسيقي را با هم مي نوازند. ارکستر ممکن است 15 تا هزار نوازنده و 20 نوع ساز گوناگون داشته باشد. اين سازها ترکيبي هستند از سازهاي زهي, بايد, ضربي(کوبي). در بعضي از ارکسترها فقط از يک نوع ساز استفاده مي کنند. ارکستر مي تواند به مثابه يک ساز عظيم پنداشته شود, که ياراي آن دارد يکباره, يا يکي پس از ديگري گروهي بزرگ از اصوات گوناگون را بشنواند, و اين توان بسته به وسايل اجرايي موسيقي امروزي که در خدمت اين هنر قرار دارند, به اتحاد همگان يا تنها قسمتي از آنها, با گزينش درست يا نادرست, در رابطه با تاثير آگوستيکي شان که با منطقي کم يا بيش درست با هم مي آيند, تغيير مي کند. ارکستر واژه اي است برگرفته از ارکسترا, که در يونان باستان به قسمتي از بناي تاتر گفته مي شد که امروز جاي تماشاچيان است. در تاتر قديم يونان اين قسمت جاي نوازندگان و خوانندگان و رقاصان بود. امروزه, در بناي تاتر, نوازندگان جاي مخصوصي روي صحنه( در برنامه هاي کنسرت) يا در جلوي صحنه( در برنامه هاي اپرا دارند)
انواع ارکستر ارکستر را بسته به عده نوازندگان و موضوع موسيقي و نوع سازها, ارکستر سمفوني( ارکستر سمفونيک) , ارکستر مجلسي, و ارکسترسازهاي زهي ناميده اند. دسته هاي موزيک نظامي و موسيقي جاز نمونه هاي ديگري از گروه نوازندگان هستند که معمولا به آنها ارکستر نمي گويند.
ارکستر سمفوني ارکستر سمفوني با اينکه مي تواند هر نوع موسيقي را بنوازد بيشتر قطعه هايي از موسيقي کلاسيک و آثار آهنگسازان بزرگ را مي نوازد, عده نوازندگان در اين ارکستر ممکن است به 100 نفر نيز برسد. به همين سبب, ارکستر سمفوني برنامه هاي خود را فقط در تالارهاي بزرگ مي تواند اجرا کند. در اين ارکستر معمولا20 نوع از سازهاي زهي و بادي و ضربي به کار مي رود. نوازندگان اين ارکستر گاهي يک خواننده يا گروه همسرايان(کُر) را همراهي مي کنند. بيشتر شهرهاي بزرگ جهان داراي يک يا چند ارکستر سمفوني هستند که بعضي از آنها شهرت جهاني دارند. مانند ارکستر فيلار مونيک براين, وين, نيويورک و توکيو و ارکستر سمفوني لندن.
ارکستر مجلسي ارکستر مجلسي 15 تا 30 نوازنده دارد. بيشتر موسيقي آهنگسازان قديم را اجرا مي کند. به اين سبب مجلسي ناميده شده است که نياز به تالار بزرگ ندارد و نوازندگان در يک اتاق بزرگ نيز مي توانند قطعه هاي موسيقي را بنوازند. نوازندگان اين ارکستر از هر سه نوع ساز زهي و بادي و ضربي استفاده مي کنند.
ارکسترهاي زهي ارکستر سازهاي زهي در حدود20 نوازنده دارد. در اين ارکستر فقط سازهاي زهي به کار مي رود. اين ارکستر هم موسيقي کلاسيک و هم موسيقي جديد مي نوازد.
فضاي ارکستر بهترين شکل براي آنکه ارکستري را با شمار متناسب نوازندگان نسبت به بزرگي تالار بتوان قرار داد اين است که آنها را روي پله هاي موازي نشاند, به گونه اي که هيچ يک از رديف ها در گسيل اصوات به شنونده مانعي در برابر خود نداشته باشند. هر ارکستر خوب تنظيم شده کنسرت به همين گونه, به صورت گروه بندي شده قرار گيرد. هر گاه اين ارکستر روي صحنه مي نوازد, پشت صحنه, سمت چپ و راست و نيز بالاي آن باد کاملاً تخته پوش شود. پرده هاي پوستي که تنها نيمي از ارکستر در بر مي گيرند, در حالي که نيمه ديگر به سوي سالن باز هستند نا مناسبند. سالن هاي گلابي شکل بر همه سالن هاي ديگر ترجيح دارند. هر گاه ارکستر در پيش ديوار و در انتهاي يک سالن يا يک کليسا قرار گيرد, عمچنان که غالبا روي مي دهد, اصوات آخرين رديف سازها, بر اثر جنس سخت ديوار با شدت و قدرتي بيش از اندازه لازم به جلو باز تابيده مي شود, چنين طنين غير لازمي را مي توان به آساني بدن گونه زايل ساخت, که پرده هاي چند يا چيزهايي مانند آن, به گونه اي آزاد به ديوار آويزان شوند تا ارتعاش ها را بشکنند.
سازها و آرايش آنها سازهايي را که در ارکسترها به کار مي روند به سه دسته سازهاي زهي , سازهاي بادي, و سازهاي ضربي(کوبي) تقسيم کرده اند. سازهاي زهي سازهاي زهي آن دسته از سازها هستند که صداي آنها بر اثر ارتعاش زه(سيم,تار) آنها شنيده مي شود. مهمترين اين سازها عبارتند از ويولن, ويولن سل, کنترباس و چنگ. در ارکستر سمفوني بيش از نيمي از نوازندگان ساز زهي مي نوازند و جاي آنها در دو طرف و رويف هاي جلو است.
سازهاي بادي سازهاي بادي آن دسته از سازها هستند که صداي آنها بر اثر ارتعاش هوايي که با دميدن از آنها بيرون مي آيد شنيده مي شود. جنس اين سازها از چوب يا برنج است. مهمترين اين سازها عبارتنداز: فلوت, قره ني, توبا, ترمبون و ترمپت. در ارکستر سمفوني بيش از يک چهارم نوازندگان ساز بادي مي نوازند و جاي آنها به نسبت کوچکي و بزرگي ساز در رديف جلو و در وسط است.
سازهاي ضربي سازهاي ضربي آن دسته از سازها هستند که صداي آنها به وسيله ضربه هايي به وسيله دست يا کوبه هاي چوبي يا فلزي بر آنها وارد مي آيد, يا به يکديگر کوبيده مي شوند, شنيده مي شود. مهمترين اين سازها عبارتند از: طبل, سنج, مثلث و زيلوقون. در ارکستر سمفوني جاي نوازندگان سازهاي ضربي در رديف آخر است. در ارکستر محلي بعضي از کشورهاي آسيايي و آفريقايي و اروپاي شرقي از سازهاي زهي, بادي, و ضربي نوع ديگر که مخصوص همان کشورهاست استفاده مي شود. مهمترين اين سازها عبارتند از: بالالايکا, بانجو, تار, سه تار, سيتار, کمانچه, عود, قانون, سنتور, گيتار, گارمون, ماندولين, گاملان, قاشقک و تمبک. ساز اصلي بعضي از اين ارکسترها ممکن است يکي از سازهاي زهي يا ضربي باشد, مانند ارکستر گاملان اندونزي, و ارکستر بالالايکاي جمهوري قرقيزستان. در ارکسترهاي محلي کشورهاي آسيايي و آفريقايي و اروپاي شرقي بيشتر نوازندگان نشسته مي نوازند, ولي در ارکسترهاي سمفوني و مجلسي و مانند آن ها گروهي از نوازندگان نشسته و گروهي ايستاده مي نوازند و هر گروه جايي مخصوص در صحنه ارکستر دارد که روبه روي رهبر ارکستر است.
تاريخچه نخستين ارکسترها در حدود 300 سال پيش در کشورهاي ايتاليا, فرانسه و آلمان پديد آمدند. در اين ارکسترها بيشتر سازهاي زهي به کار مي رفت. از ارکستر نخست براي اجراي برنامه هاي اپرا و آوازهاي همره با گفتار استفاده مي شد. از نخستين سالهاي قرن هجدهم ميلادي بعضي از آهنگسازان اروپا مانند, باخ آهنگساز آلماني, هندل, آهنگساز آلماني – انگليسي و ويوالدي, آهنگساز ايتاليايي, قطعه هايي نوشتند که مخصوص ارکستر بود. نوشتن قطعه هايي براي ارکستر سمفوني از نيمه قرن هجدهم در اروپا آغاز شد. هايدن و موتسارت اهنگسازان اتريشي, در قطعه هايي که براي ارکستر سمفوني نوشته مي شد دگرگوني هايي پديد آوردند. براي اجراي اين گونه قطعه هاي موسيقي بر عده ي نوازندگان ارکستر افزودند و استفاده از سازهاي بادي را معمول کردند. در نخستين سالهاي قرن نوزدهم ميلادي بتهوون, آهنگساز الماني قطعه هايي براي ارکستر نوشت که براي نواختن آن از سازهاي بادي برنجي نيز استفاده مي شد. از آن زمان بود که سازهاي بادي و ضربي برنجي در ارکستر رواج يافت. تا نخسين سالهي قرن نوزدهم عده اي نوازندگان ارکستر آن قدر زياد نبود که براي راهنمايي نوازندگان نياز به رهبر ارکستر باشد. معمولا يکي از نوازندگان ماهر ارکستر نقش هماهنگ کننده نوازندگان را بر عهده داشت. اما از نيمه دوم قرن نوزدهم عده نوازندگان ارکستر بسيار افزايش يافت و نقش هماهنگ کننده نوازندگان بر عهده رهبر ارکستر گذاشته شد. مثلا بروکنر و ماهلر, آهنگسازان اتريشي و ريچارد اشترواس, آهنگساز آلماني قطعه هايي براي ارکستر نوشتند که براي نواختن آنها نياز به بيش از 100 نوازنده داشتند. اما امروزه بعضي از آهنگسازان مي کوشند تا بار ديگر عده اي از نوازندگان ارکستر بکاهند و قطعه هايي بنويسند که بتوان آنها را با عده کمتري از نوازندگان به اجرا در آورد. ارکستر در ايران چندان سابقه اي ندارد. نخستين بار ارکستر بلديه(شهرداري) که کمي بعد ارکستر سمفوني بلديه ناميده شد, در روز 13 مهر ماه 1313 به مناسبت جشن هزاره ي فردوسي در تهران شروع به کار کرد. دو سال بعد نوازندگان اين ارکستر در هنرستان موسيقي گرد آمدند و ارکسترهنرستان موسيقي( ارکستر هنرستان عالي موسيقي) را تشکيل دادند. در سال 1320 ارکستر سمفونيک تهران جانشين اين ارکستر شد و رو به گسترش گذاشت. ارکستر سمفونيک تهران, گذشته از آثار آهنگسازان بزرگ جهان, به اجراي قطعاتي از آثار آهنگسازان ايراني نيز مي پردازند. ساختن تالار رودکي(وحدت) در تهران که براي اجراي برنامه هاي ارکستر نيز مناسب است, سبب گسترش بيشتر اين ارکستر شده است. غلامحسين مين باشيان, علينقي وزيري, و پرويز محمود, سه تن از آهنگسازان و موسيقي دانان ايراني, در پايه گذاري و گسترش اين ارکسترها نقشي فراوان داشتند. فرهنگنامه کودکان و نوجوانان – جلد2 اصول ساز بندي ارکستر( ارکستراسيون) هکتور برليوز, ريچارد اشترواس ترجمه پرويز منصوري
|
||||