سنتور :
(مقدمه):
سنتور يکي از خوش صدا ترين و قديمي ترين سازهاي ايراني است. ساخت آن را به فيلسوف نظريه پرواز و موسيقيدان بزرگ, ابونصر فارابي ( متوفاي 950 ميلادي ) نسبت داده اند .
اين ساز مهم ايراني از خانواد ۀ زيترها ( سازهاي سيمي که دسته نداشته سيم هاي آن معمولاً باز است و جعبه ي ارتعاش آن مي تواند يک جعبه, لوله, چوب ميزانه ويا يک تخته باشد) است .
زيترها به دو دسته تقسيم مي شوند :
1 )کششي (psaltry) قانون که در موسيقي کنوني ايران به ندرت مورد استفاده قرار مي گيرد اما در موسيقي عربي در نهايت توجه است .
2 )ضربه اي (dulcimer) سنتور ايراني: که در موسيقي ايراني بسيار مورد استفاده قرار مي گيرد اما از موسيقي عرب رخت بربسته است .
نام سنتور اولين باردر شعر منوچهري که در آن پرندگان مختلفي را که ساز مي نواختند شرح مي داد آمده است. اين ساز تا قبل از آنکه در کتاب الادوراصفي الدين ترسيم شود هيچ جا کشيده نشده بود. در ديوارهاي چهل ستون که فهرست نامه اي از سازهاي عصر صفوي است, سنتور هم کشيده شده بود و بعداً در نقاشي ها و عکس هاي دوره ي قاجاريه نيز وجود داشت. در قرن بيستم, سنتور وجهه ی عمومي زيادي پيدا کرد و اکنون يکي از مهمترين سازها در ايران است .
اين که دو لسيلمرهايي که سيم هاي آن به واسطه چکش هاي چوبي ( مضراب ) که اغلب با نمد پوشانده مي شد و به صدا در مي آمد, الهام بخش اولين سازنده هاي پيانو بوده است, آشکار و واضح است. کرت ساکس ادعا مي کند که ارتباط ما بين دولسيلمر و پيانو از طريق پانتالون هنبس تريت (pontaleon Hebenstreit) که در سال 1700 به اروپا مسافرت کرد تا تفوق اين ساز ابتدايي را نشان مي دهد, پديد آمده است. دوليسمر هنوز هم در اروپا به عنوان يک ساز سنتي يافت مي شود که مخصوصاً در جنوب غربي آن و همچنين در مناطق جنوبي آمريکا مورد استفاده قرار مي گيرد. زيترهاي ضربه اي ايراني ( سنتور ) از يک جعبۀ کم ضخامتي تشکيل شده است که به شکل يک ذوزنقه منظم است. داخل جعبه حائل هاي چوبي وجود دارد که هم آنرا مقاوم تر ساخته و هم باعث افزايش ارتعاش مي گردد. روي آن نيز شبيه دو گل کوچک سوراخ شده است . سنتور 72 سيم دارد که به گروه هاي 4 تايي مرتب مي شود که براي هر نت سيم هاي چهارگانه اي با زيرايي ( زيرو بمي) يکسان وجود دارد, پس در يک سنتور 18 گروه 4 سيمه وجود دارد. اين سيم ها از چپ به راست به سيم کشيده مي شوند و به واسطه ي پيچ فلزي که مستقيماً به سمت راست جعبه داخل مي شوند سفت مي گردند. هر گروه چهار سيمه به واسطه ي يک خرک نگهداري مي شوند. خرک هاي هر سنتور به گونه اي ترتيب داده شده که بتواند گسترده هاي نسبتاً بزرگ سه هنگام را روي يک سطح نسبتاً کوچک توليد نمايد .
در سنتور 2 دسته ي 9 سيمه وجود دارد که يک دسته ي برنجي و دسته ي ديگر فولادي هستند, که به طور يک در ميان از بالا به پايين به سيم کشيده مي شوند و نت هاي پايين ترين هنگام, مي تا فا 1 روي سيم هاي برنجي نواخته مي شود. که خرک هاي آن در امتداد سمت راست هستند که زيرايي بم را به وجود مي آورند. نت هاي دو همگام زيرتر مي 1 تا فا 2 و مي 2 تا فا 3 روي سيم هاي آهني که خرک هاي آن در امتداد سمت چپ به گونه اي جاي گرفته است که اين سيم را به دو قسمت کوتاه و متوسط براي گستره هاي متوسط و زير تقسيم مي کند, نواخته مي شوند, پس هر گروه سيم هاي آهني و برنجي نزديک به آن سه نت جداگانه مي دهند. از چپ به راست مي 2 مي 1 و مي – نت مي 3 مي تواند روي منتهي اليه سمت راست سيم هاي برنجي نواخته شود امّا چنين کاري مرسوم نيست .
در سنتوري که اخيراً در تهران کوک مي شود فقط يک گروه از سيم ها براي هر يک از هفت نت هنگام وجود دارد که در اين مي و فا که سيم هاي دوبل دارند استثناء هستند. يک نت واحد در هر رژيستر فقط مي تواند به اندازه ي يک ارزش باشد. به اين ترتيب که نت سل مي تواند به سل بکار, سل بمل و سل ديز ويا به فواصل کوچک سل کرن يا سل سري کوک شود اما دريک زمان بيشتر از يکي از اين نت ها نبايد باشد. اگر نوازنده در هر قطعه هم به سل بکار و هم به سل کرون احتياج دارد بايد يکي از آن ها را در رژيستر متفاوت بنوازد. اين محدوديت مشکلات زيادي را در موسيقي ايراني موجب نمي شود چرا که نيم پرده هاي عارضی در يک اجراء نسبتاً کوچک است .
اما براي موسيقي غربي و در موسيقي ايراني که به سبک غربي نوشته شده است سنتور معمولي نامناسب است .
يک سنتور کروماتيک نيز با پنج گروه سيم اضافه در هر هنگام نيز توسعه پيدا کرده بود, که نتي مثل پنج نت سياه روي پيانو است .
سنتور کروماتيک در ارکسترهاي ايراني که موسيقي سبک غربي را اجراء مي نمايد مورد استفاده قرار مي گيرد. يک سنتور نرمال 35 و90 سانت در دو گوشه ي افقي ذوزنقه خود داشته و پنج سانت ضخامت دارد. سازهاي کوچک تري وجود دارند که زير و بمي آن ها جمعاً يک يا دو نت زيرتر است و همچنين با يک هنگام اضافه شده پايين تر هستند که موجب تنوّع بيشتري مي شود .
چکش هاي ضربه زننده ( مضراب ) از چوب نرمي که از توت يا گردو است و 20 سانت طول دارد ساخته مي شوند که شکل آن نيز از سازنده اي به سازنده ي ديگر فرق دارد. بيشتر نوازندگان امروزي, سر مضراب خود را بانمد ، کتان و يا پلاستيک مي پوشانند تا صدايي نرم و لطيف تر توليد شود. مضراب هاي پوشيده شده به جاي صداي فلزي و د رخشاني که با مضراب هاي سخت به وجود مي آيند, صدايي شبيه به پيانو دارند. به کاربردن مضراب هاي پوشيده, در روشني اجراهاي موسيقي سنتي ايران بسيار مهم است. لازم به ذکر است که بهترین مکان برای فرود آوردن مضراب ها بر روی سنتور ، فاصله ی چهار سانتیمتری خرک ها است. از آنجايي که مرسوما گروه نوازی در موسیقی سنتی ایرانی کوچک است سازهایی با طنین ظریف مورد توجه است که از آن میان سه تار که صدایی نرم دارد بهترین نمونه است. از سازهايي که مي تواند صدايي بلند و رسا داشته باشد, سنتور است. امروزه صداي سنتور به گونه اي ملايم شده است که با سطح ديناميکي ( درجه بندي قدرت و شدت اصوات ) ديگر سازهاي ايراني تطابق داشته تا موجب وارد شدن آن در ارکسترهاي عمومي با سازهاي بومي شود .
بيشتر استادان کنوني سنتور در تهران از تربيت شدگان استاد ابوالحسن صبا ( در گذشته به 1336 ) هستند که رديف سنتور را در چهار جلد به چاپ رسيده است. ديگر استادان سنتور استاد پايور و استاد حسين صبا ( در گذشته به  (1338  مي باشند که هر کدام کتاب هاي راهنمايي براي سنتور نوشتند. همچنين از ديگر استادان حسين ملک و محمّد حيدري هستند .
کتاب: موسيقي کلاسيک ايراني
الازونيس
ترجمه ي: مهدي پور محمّد
کتاب: شيوه ي سنتور نوازي - پشنگ کامکار