سه تار :
(تاريخ )
سه تار از ميان تمام سازهاي زهي, تاريخي درازتر دارد. پيشينيان اين ساز که از خانواده ي پاندورا هستند در هزاره ي دوم قبل از ميلاد در کنده کاري هاي خاورميانه ترسيم شده اند. در ايران نيز يک نمونه آشکار از پاندوراي کهن در قرن هشتم قبل از ميلاد, شکل سفالينه از يک مرد که در حال نواختن يک ساز سيمي دسته دراز است را نشان مي دهد که در شوش کشف شده است و اکنون در موز ۀ لوور پاريس نگهداري مي شود. در دوره هاي هخامنشي و ساسانيان نشانه اي از پاندورا وجود ندارد. سه تار نيز مثل تنبور در اوايل دوره ي اسلامي ظاهر گرديد که به همراه عود به تکامل رسيد. نظريه پردازان اسلامي, فارابي و صفي الدين, در بحث هايشان از تنبور نام برده اند و بين تنبور بغداد و خراسان فرق نهادند .
در دوره ي بزرگ نقاشي مينياتور, سه تار و تنبور از جمله موارد جالب توجه در آن آثار به شمار مي آيند. به نظر مي رسد سه تار در دوره ي قاجار محبوبيت خود را از دست داده بود. چرا که اغلب در نقاشي هاي عصر قاجار وجود نداشته است و شايد به خاطر آن بوده باشد که نوازندگان اين ساز به نوازندگي تار معروف بودند .
(ساختمان ) :
سه تار از يک کاسه ي گلابي شکل که تمامي آن از چوب است قابل تشخيص مي باشد. سوراخ هايي هم در سطح و کناره هاي ساز وجود دارد که باعث افزايش ارتعاش صدا مي گردد. يک سه تار متوسط 80 سانتي متر درازا , 20 سانتي متر پهنا و 15 سانتي متر ضخامت دارد. تار عليرغم اسم آن ( سه سيم ) چهار سيم دارد که دو تاي آن فولادي و دو تاي آن برنجي هستند .
خرک سه تار کوتاهتر از خرک تار بوده, ودسته ي آن از دسته ي تار نازک تر است, سه تار فاقد " جعبه ي گوشي" است و گوشي هاي چهارگانه ي آن , دو عدد در سطح جلويي انتهاي دسته ( سرساز) و دو تاي ديگر در سطح جانبي چپ ( در هنگام نواختن در سطح بالايي) کار گذاشته شده اند .
تعداد دستان هاي سه تار در زمان حاضر 28 است .
(صدادهي ( :
از آنجايي که سه تار نسبت به تار ظريف تر است, به همان نسبت نيز صداي آن ملايم تر است. شبيه کلاويکورد غربي ( ساز شستي دار زهي متعلق به قرن 15 تا 18 ) صداي سه تار از يک اتاق به اتاق ديگر نمي رود. از اين رو اين ساز را مي توان در خلوتگاه و نهاني نواخت. که با روحيات ايراني نيز سازگار است. علاوه بر اين براي احساس کردن صداي سه تار , اين ساز بايد در جلوي جمعي اجرا شود که هم تعداد آن ها کم بوده و هم ساکت هستند. پس سه تار براي نشان دادن هويت موسيقي ايراني ايده آل است و از اين رو سه تار به عنوان مهم ترين نمونه ي ساز ايراني تلّقي مي شود .
(نحوه ي نواختن) :
نوازنده براي نواختن سه تار از زخمه استفاده نمي نمايد, بلکه ناخن انگشت سبابه ي دست راست با سيم ها برخورد مي کند. علينقي وزيري بلندي ناخن سبابه را براي نواختن سه تار حدود دو ميلي متر بالاتر از نوک انگشتان مي داند که بايد قدري مودب به سيم زده شود. ( کوک سه تار همانند تار مي باشد . )
کتاب موسيقي کلاسيک ايراني- الازوئيس
ترجمه ي: مهدي پور محمد .
کتاب سازشناسي/ پرويز منصوري